Πληροφορίες

Η Τέχνη της Στοιχειοθεσίας

Η τέχνη της στοιχειοθεσίας αποτελεί έναν από τους πιο καθοριστικούς σταθμούς στην ιστορία του βιβλίου και της τυπογραφίας. Από τις πρώτες δεκαετίες μετά την εφεύρεση του Γουτεμβέργιου μέχρι και τους νεότερους χρόνους, η στοιχειοθεσία υπήρξε ο πυρήνας της παραγωγής κάθε έντυπου κειμένου. Στην αρχική της μορφή, η στοιχειοθεσία γινόταν αποκλειστικά με το χέρι. Ο στοιχειοθέτης τοποθετούσε τα μεταλλικά τυπογραφικά στοιχεία ένα προς ένα σε ειδικά συνθετήρια, ώστε να δημιουργηθεί το κείμενο που θα αποτυπωνόταν σε μία σελίδα. Η διαδικασία αυτή απαιτούσε υπομονή, δεξιοτεχνία αλλά και άριστη γνώση τόσο της γλώσσας όσο και της ίδιας της τέχνης της τυπογραφίας. Η αυξημένη ζήτηση για βιβλία, εφημερίδες και άλλα έντυπα κατά τον 19ο αιώνα σε συνδυασμό με την έλευση της βιομηχανικής εποχής, οδήγησε σε σημαντικές τεχνολογικές εξελίξεις που άλλαξαν ριζικά την παραγωγή των εντύπων. Η μηχανική μέθοδος στοιχειοθεσίας ήταν γρηγορότερη, και πιο αποδοτική. Η μετάβαση αυτή οδήγησε την τυπογραφία σε μια νέα εποχή, διευρύνοντας τις δυνατότητες για μαζική κυκλοφορία βιβλίων και εφημερίδων συμβάλλοντας έτσι στην ευρύτερη διάδοση της γνώσης και της πληροφορίας.

Έπιπλο με Στοιχειοθήκες (κάσες) κεφαλαίων, γραμμών και κοσμημάτων
image
Τμήμα Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Μουσειολογίας

Έπιπλο αποθήκευσης με ειδικά διαμορφωμένες θέσεις για κεφαλαία γράμματα, διάστιχα και τυπογραφικά κοσμήματα.

Στρίποδο με Κάσες (πανωκάσια και κατωκάσια εναλλάξ)
image
Τμήμα Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Μουσειολογίας

Έπιπλο με ξύλινα συρτάρια, ειδικά σχεδιασμένα για την ταξινόμηση και αποθήκευση τυπογραφικών στοιχείων. Κάθε κάσα αποτελούνταν από τόσα κουτάκια (στοιχειοθήκες) όσα και ο αριθμός των στοιχείων που περιελάμβανε μία γραμματοσειρά (γράμματα, σημεία στίξης, αριθμοί κλπ). Ο στοιχειοθέτης έπρεπε να θυμάται την θέση κάθε στοιχείου από μνήμης. Η διάταξη των ελληνικών τυπογραφικών στοιχείων μέσα στην κάσα χωριζόταν σε 2 μέρη, πάνω και κάτω. Το επάνω μέρος είχε τρία τμήματα: κεφαλαία, σημεία στίξης, πεζά φωνήεντα τονισμένα και με πνεύματα σε όλους τους πιθανούς συνδυασμούς. Το κάτω μέρος της κάσας είχε δύο τμήματα: στο ένα τμήμα υπήρχαν τα εισαγωγικά, οι παράγραφοι, τα ερωτηματικά, οι παρενθέσεις και οι αγκύλες, οι παύλες, μερικά σύμφωνα, μερικά άτονα φωνήεντα, και τα διάστιχα των 4 στιγμών. Στο άλλο τμήμα υπήρχαν οι αριθμοί, τα άτονα φωνήεντα, τα φωνήεντα που είναι άτονα με υπογεγραμμένη, τα σύμφωνα, οι κεραίες, οι τελείες, τα κόμματα, τα σημεία ισότητας και τα διάστιχα των 2, 3, 6, 12 στιγμών, καθώς και μερικά διάστιχα για το κλείσιμο της αράδας.

Στρίποδο με Κάσες (πανωκάσια και κατωκάσια εναλλάξ)
image
Τμήμα Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Μουσειολογίας

Έπιπλο με ξύλινα συρτάρια, ειδικά σχεδιασμένα για την ταξινόμηση και αποθήκευση τυπογραφικών στοιχείων. Κάθε κάσα αποτελούνταν από τόσα κουτάκια (στοιχειοθήκες) όσα και ο αριθμός των στοιχείων που περιελάμβανε μία γραμματοσειρά (γράμματα, σημεία στίξης, αριθμοί κλπ). Ο στοιχειοθέτης έπρεπε να θυμάται την θέση κάθε στοιχείου από μνήμης.

Έπιπλο με συρτάρια για στοιχειοθήκες ή εξαρτήματα
image
Τμήμα Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Μουσειολογίας

Έπιπλο με συρτάρια που χρησιμοποιούνταν για την τοποθέτηση τυπογραφικών σειρών, στοιχειοθηκών ή εξαρτημάτων

Μεταλλοθήκη Τυπογραφείου
image
Τμήμα Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Μουσειολογίας

Η μεταλλογθήκη βρισκόταν στον πάγκο εργασίας του στοιχειοθέτη και χρησίμευε στη φύλαξη των διάφορων διάστιχων του κειμένου και των μετάλλων σφιξίματος της σελίδας. Στα διάστιχα υπήρχε μια ποικιλία που εξαρτιόταν από το μέγεθος των γραμμάτων αλλά και από προκαθορισμένους κανόνες του κειμένου, π.χ. αλλαγή παραγράφου.

Συνθετήριο
image
Τμήμα Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Μουσειολογίας

Ο στοιχειοθέτης κρατάει στο ένα του χέρι τον ειδικό αυτό μεταλλικό κανόνα που αποτελείται από δύο σταθερά πλαίσια και ένα ρυθμιζόμενο. Το τελευταίο καθορίζει το μήκος της αράδας. Με το άλλο, τοποθετεί στο συνθετήριο τα στοιχεία που συλλέγει ένα-ένα μέσα από την κάσα. Αφού σχηματίσει τη λέξη, τοποθετεί ένα διάστημα για να τη διαχωρίσει από την επόμενη. Μετά την ολοκλήρωση της αράδας, τοποθετεί ένα διάστιχο, μια λεπτή λάμα, χαμηλότερη σε ύψος ώστε να δημιουργηθεί κενό ανάμεσα στις γραμμές του κειμένου.

Σελιδοθέτης
image
Τμήμα Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Μουσειολογίας

Μεταλλικό πλαίσιο μέσα στο οποίο ο στοιχειοθέτης τοποθετούσε τις αράδες του κειμένου, τα περιγράμματα και τα κλισέ, ώστε να σχηματιστεί η πλήρης σελίδα. Αποτελούσε το ενδιάμεσο στάδιο πριν τη δημιουργία της τυπογραφικής φόρμας για εκτύπωση.

Τυπογραφική Φόρμα
image
Τμήμα Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Μουσειολογίας

Με την ολοκλήρωση μερικών αράδων, αυτές μεταφέρονταν από το συνθετήριο στον σελιδοθέτη και μετά την στερέωση του κειμένου στην τυπογραφική φόρμα. Αυτή ήταν και η τελική μορφή του προς εκτύπωση κειμένου. Η τυπογραφική φόρμα περιελάμβανε πέραν του στοιχειοθετημένου κειμένου, τις γραμμές και τα περιγράμματα της σελίδας και πιθανά κλισέ (εικόνες) που συνόδευαν το εκάστοτε κείμενο. Μετά τον έλεγχο, η φόρμα δενόταν με ειδικά μέταλλα και σφιγκτήρες στο σιδερένιο τελάρο του πιεστηρίου που θα πραγματοποιούσε την εκτύπωση.

Μελανωτής
image
Τμήμα Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Μουσειολογίας

Χειροκίνητο εργαλείο με κυλινδρικό λάστιχο το οποίο χρησιμοποιούταν για την ομοιόμορφη τοποθέτηση μελάνης πάνω στα στοιχεία της τυπογραφικής φόρμας.

Χειροκίνητο Πιεστήριο Δοκιμίων
image
Τμήμα Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Μουσειολογίας

Πιεστήριο όπου τυπώνεται ένα προσωρινό αντίτυπο, το δοκίμιο, πάνω στο οποίο ο διορθωτής, με ειδικά σύμβολα, σημειώνει τις αλλαγές που πρέπει να γίνουν στο κείμενο. Η διαδικασία συνεχιζόταν μέχρι η φόρμα να απαλλαγεί από τυπογραφικά λάθη.

Ηλεκτροκίνητη Μηχανή Στοιχειοθεσίας Linotype Model 31, Νο 54210
image
Τμήμα Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Μουσειολογίας

Η συγκεκριμένη μηχανή, είναι λινοτυπική μηχανή στοιχειοθεσίας και χύτευσης αράδων κειμένου, κατασκευάστηκε στην Αμερική στα τέλη του 19ου αι από την Mergenthaler- Linotype- Company. Ο όρος λινοτυπία είναι ο χαρακτηρισμός του τρόπου λειτουργίας της μηχανής, καθώς είχε τη δυνατότητα να στοιχειοθετεί και να χυτεύει ολόκληρες αράδες κειμένου (αγγ. Linotype = Εκτύπωση γραμμών/ αράδων). Η μαζική παραγωγή της Linotype ξεκίνησε από το 1891, όταν δημιουργήθηκε η εταιρία Mergenthaler- Linotype- Company. Ο χειριστής της λινοτυπικής μηχανής πληκτρολογώντας δημιουργούσε μια γραμμή (αράδα) κειμένου κάτι που καθιστούσε όλη την διαδικασία εύκολη και γρήγορη. Στη συνέχεια τραβούσε τον μοχλό και προχωρούσε στην πληκτρολόγηση της επόμενης γραμμής. Η λινοτυπική μηχανή κυριάρχησε στον χώρο του Τύπου και στον χώρο του βιβλίου. Στην Ελλάδα πολλές εφημερίδες για 100 περίπου χρόνια και έως τη δεκαετία του 1980 χρησιμοποιούσαν λινοτυπικές μηχανές για την εκτύπωση των στηλών τους.